W Instytucie Psychologii Zdrowia i Trzeźwości Polskiego Towarzystwa Psychologicznego opracowano autorskie podejście psychoterapeutyczne integrujące różne koncepcje leczenia uzależnienia od alkoholu zwane psychoterapią strategiczno-strukturalną.  Począwszy od lat dziewięćdziesiątych zaczęto wykorzystywać je w polskim lecznictwie odwykowym, a także podjęto próby weryfikacji jego skuteczności w kilkuletnim programie badań.
            Integracyjna psychoterapia uzależnienia oparta jest na modelu psychobiospołecznym, który korzysta z podejścia psychologicznego, biologicznego, a także środowiskowo-społecznego. „Osoba uzależniona w trakcie psychoterapii i po jej zakończeniu powinna być otoczona staranną opieką medyczną obejmującą zarówno diagnozę stanu somatycznego, jak i niezbędne interwencje farmakologiczne. W części przypadków wyłącznie biologiczne interwencje (…) są niezbędnym warunkiem do podejmowania psychoterapii uzależnienia”. Jak podaje dalej Mellibruda, w opisywanym podejściu równie ważne są czynniki środowiskowe. Po pierwsze psychoterapeuta wrocław przygotowuje pacjenta do zmiany sposobu uczestniczenia w jego dotychczasowych środowiskach społecznych. Po drugie, wspiera się go we wprowadzaniu konstruktywnych zmian w środowisku rodzinnym. Rodzina zresztą jest przedmiotem odrębnych działań pomocowych, prowadzonych obecnie w większości placówek odwykowych (pomoc współuzależnionym). Uzależnionych przygotowuje się także do korzystania ze środowisk i grup wzajemnej pomocy, na przykład ze wspólnotą Anonimowych Alkoholików.
            Na gruncie oddziaływań psychologicznych na uzależnionego omawiane podejście łączy  strategie orientacji:

• Poznawczo-behawioralnej, opartej na teorii uczenia społecznego. Korzysta z dorobku prac G. Marlatta, P. Contiego, A. Ellis’a i A. Becka.
• Humanistyczno-egzystencjalnej (C. Rogers, F. Perls, A. Maslow, V. Frankl, I. Yalom)
• Psychodynamicznej, uwzględniając w szczególności psychologię self i opartą na niej dynamiczną psychoterapię H. Kohuta

Zanim omówię w sposób bardziej szczegółowy technologię psychoterapii strategiczno-strukturalnej, chciałbym zwrócić uwagę na koncepcję patologicznych mechanizmów charakterystycznych dla uzależnienia od alkoholu.
Mellibruda, w książce „Integracyjna Psychoterapia uzależnień”, wymienia trzy mechanizmy, powstające wskutek intensywnego psychofarmakologicznego działania alkoholu, wzmacnianego przez doświadczenia intrapersonalne i interpersonalne towarzyszące piciu. Są to:

• Mechanizm nałogowego regulowania emocji
• Mechanizm iluzji i zaprzeczania
• Mechanizm rozpraszania i rozdwajania Ja

Mechanizmy te aktywizują się poprzez negatywne stany emocjonalne i doświadczenia związane ze stresem oraz przez specyficzne okoliczności zewnętrzne. Należą do nich:

• Zaburzenia somatyczne
• Destrukcyjna orientacja życiowa
• Problemy osobiste
• Deficyty umiejętności życiowych
• Czynniki środowiskowe

Wymienione czynniki uruchamiają mechanizmy uzależnienia, a ich wpływ polega na tym, że stają się źródłem przykrych stanów emocjonalnych, które przez mechanizm nałogowej regulacji emocji są automatycznie przekształcane w silne pragnienie alkoholu, które z kolei uruchamia mechanizm iluzji i zaprzeczania torujący drogę do zaspokajania tych pragnień. Program terapii – wedle Mellibrudy – powinien być ukierunkowany ni tylko na zatrzymanie i rozbrojenie mechanizmów uzależnienia, ale i  na stan czynników aktywizujących te mechanizmy.

Mechanizm nałogowej regulacji emocji

Powoduje, że różnorodne stany i reakcje emocjonalne, niezależnie od ich rzeczywistych źródeł, często przekształcają się w pragnienie alkoholu. Człowiek dąży do szybkiego uśmierzenia przykrych stanów emocjonalnych za pomocą alkoholu. Pojawiają się one przede wszystkim w związku ze stresem, który u osób uzależnionych pochodzi od konsekwencji nietrzeźwych zachowań. Osoby te mają silną tendencję do reagowania na stres poczuciem zagrożenia, któremu towarzyszy lęk, złość, smutek, ból. Występuje przy tym gotowość do bezpośredniego łagodzenia skutków tych emocji, zamiast podjęcia próby zmiany okoliczności powodujących je.
Innym źródłem stresu może być zwiększone zapotrzebowanie na stymulację. U części osób uzależnionych wynika ona z konstytucjonalnych cech temperamentu, u wszystkich jednak, intensywne picie nasila tę cechę poprzez zmiany biochemiczne.
Pewna część doświadczeń życiowych pacjenta ukształtowała w nim przyjemne oczekiwania związane z pozytywnymi skutkami picia alkoholu. Tak więc nasilone pragnienie alkoholu pochodzi nie tylko z chęci uśmierzenia cierpienia, ale także z chęci odczuwania przyjemności zaraz po uwolnieniu się od przykrości.
Gotowość do natychmiastowego rozładowywania napięć związanych z przykrymi stanami emocjonalnymi sprzyja u osób uzależnionych reakcjom gniewnym. Dzieje się tak dlatego, że repertuar naturalnych źródeł przyjemności został zawężony do jednego sposobu: uśmierzania przykrości. Podobnie jak alkohol, zachowania agresywne także przynoszą ulgę.

Mechanizm iluzji i zaprzeczania.

„Intensywność i częstość pragnień alkoholowych oraz niepokój związany z bezradnością wobec doświadczanego lub przewidywanego cierpienia aktywizują magiczno-życzeniowe funkcje umysłu i oraz upośledzają funkcje poznawcze w zakresie spraw związanych z alkoholem”. Zaburzenia umysłu będące udziałem tego mechanizmu przejawiają się w :

• Selektywnej percepcji faktów związanych z destrukcją alkoholową
• Fałszywych i irracjonalnych przekonaniach i nałogowych sposobach rozumowania
• Ograniczeniu zdolności do rozpoznawania specyfiki i różnorodności własnych stanów emocjonalnych
• Złudnych wyobrażeniach dotyczących przeszłości, przyszłości i aktualnego życia

Przewaga myślenia magiczno-życzeniowego, jak określa je Mellibruda, sprawia, że osoba uzależniona głęboko wierzy „w to co jej się wymyśliło, żeby jej lepiej było”. Za sprawą mechanizmu iluzji i zaprzeczania pacjent przejawia pewien automatyzm myślenia, dotyczący:

• Przyczyn zdarzeń i unikania odpowiedzialności („to nie ja”, „to nie dlatego”, „to nie moja wina”)
• Manipulowania czasem („od jutra wszystko będzie inaczej”, „co się stało to się nie odstanie”, „tym razem musi się udać”)
• Negacji faktów („Tego nie było”, „Nic złego się nie stało”)
• Magicznej zmiany realiów („Kłopoty znikają, kiedy się o nich nie myśli”, „Co by nie było, to jakoś to będzie”, „wystarczy mocno chcieć, żeby to mieć”)

Mechanizm też przyczynia się również do wtórnej aleksytymii, czyli nieumiejętności rozpoznawania własnych emocji w zakresie ich doświadczanej treści oraz wskaźników fizjologicznych i behawioralnych. Osoby uzależnione przeżywają różne emocje, nie zdają sobie jednak sprawy z tego, jakie są te emocje, ich przeżycia więc mają charakter niezróżnicowany, co ułatwia automatyczną ich transformację w pragnienie alkoholu. Nie różnicowanie i nie rozpoznawanie własnych emocji przyczynia się też do ograniczenia w zakresie identyfikacji ich źródeł, związanych z ełasną sytuacją życiową i postępowanie. Trudno więc pacjentom realistycznie działać w służbie własnych potrzeb emocjonalnych.
Znaczna część doświadczeń życiowych osoby uzależnionej zawiera fakty wskazujące na jej bezsilność wobec negatywnych doświadczeń związanych z piciem a także na deficyt kontroli nad swym postępowaniem. Naturalne w tej sytuacji załamanie poczucia wartości przysłaniane jest przez mechanizm iluzji i zaprzeczania, który pozwala tworzyć  i podtrzymywać złudzenia o własnej wartości. Umysł generuje fantazje i wyobrażenia dotyczące mocy i kontroli oraz wizje lepszej przyszłości.
Mechanizm iluzji i zaprzeczania aktywizuje się wybiórczo i okresowo, szczególnie wtedy, kiedy nasila się dążenie do uśmierzenia przykrych stanów emocjonalnych i pokusa doświadczania pozytywnych skutków picia oraz gdy tematem procesów umysłowych staje się alkohol. To znacznie osłabia dążenie do poznawczej kontroli nad piciem.

Mechanizm rozpraszania i rozdwajania Ja.

Podstawowe funkcje „struktury Ja”, jak podaje Strelau, to: utrzymywanie poczucia tożsamości i indywidualności, poczucia kompetencji i wpływu na własne postępowanie, poczucia wartości osobistej i sensu życia oraz poczucia moralności. Zarówno dwa wcześniejsze, jak i mechanizm rozpraszania i rozdwajania Ja przebiegają w obrębie tej struktury znacznie ją uszkadzając. Opisywany mechanizm upośledza przede wszystkim zdolność do kierowania postępowaniem i do podejmowania decyzji przez osobę uzależnioną. Dzieje się to poprzez:

• Powtarzanie doświadczeń rozmywania się poczucia Ja w stanach nietrzeźwości
• Ekstremalność własnych doświadczeń związanych z Ja. Doprowadza ona do powstania dwóch, biegunowych wersji Ja. Pierwszej, reprezentowanej przez pijane złudzenia o własnych zaletach, osiągnięciach i możliwościach, drugiej, wyrażającej się w negatywnych sądach o własnych klęskach, grzechach i stratach. Sytuacyjne przekształcanie się jednej tożsamości w drugą rozszczepiają strukturę Ja, tworząc w jej obrębie konflikty i napięcia oraz uniemożliwiając określenia realnych granic własnego Ja ze światem zewnętrznym
• W związku z opisanym mechanizmem rozszczepienia aktywność psychiczna struktury Ja odbywa się na jej peryferiach, natomiast w jej centrum pojawia się „próżnia psychiczna”, gdzie brakuje trwałych i znaczących treści, wokół których mogła by się dokonywać koordynacja funkcjonowania całego Ja. To „wydrążenie” Ja przyczynia się do ograniczenia możliwości podejmowania i realizowania decyzji, zwłaszcza tych, które mogą nieść ze sobą doraźnie przykre stany emocjonalne. Powoduje również utrzymywanie się poczucia braku sensu życia.
• Doświadczanie przeciwstawnych wersji własnego Ja utrudnia osobom uzależnionym udzielenia stabilnej i znaczącej odpowiedzi na pytanie „Kim jestem?” Skoncentrowane są wokół negacji tożsamości związanej z alkoholem albo też rozwijania myślenia magiczno-życzeniowego.
• Im bardziej osoba traci poczucie wpływu na bieg własnego życia, tym mocniej pragnie sprawować kontrolę nad stanem własnych emocji za pomocą alkoholu
• Wzbudzanie negatywnej wersji Ja uruchamia poczucie winy i wstydu, poczucie krzywdy, bezsilności i niższości co prowokuje do sięgania po alkohol.

Opisana koncepcja mechanizmów uzależnienia wykorzystywana jest w psychoterapii strategiczno-strukturalnej.